Öğrenilmiş Davranış Nedir? İnsan ve Hayvan Yaşantısının Temeli

Canlılar dünyasında hayatta kalmak ve çevreye uyum sağlamak için iki temel mekanizma vardır: Doğuştan gelen refleksler ve yaşantı yoluyla kazanılan deneyimler. Bir örümceğin ağ örmesi veya bir bebeğin emme refleksi genetik mirasımızın bir parçasıyken, bisiklete binmek, bir dili konuşmak ya da sosyal kurallara uymak tamamen farklı bir kategoride yer alır. Peki, bilimsel perspektiften **öğrenilmiş davranış nedir** ve bu davranışlar biyolojik içgüdülerimizden nasıl ayrılır? Bu makalede, öğrenmenin doğasını, çeşitlerini ve davranışlarımızın nasıl kalıcı hale geldiğini detaylıca inceleyeceğiz.

—

1. Öğrenilmiş Davranış Nedir? Temel Tanım

Öğrenilmiş davranış; tekrar, eğitim veya deneyim sonucunda bireyin davranışlarında meydana gelen nispeten kalıcı izli değişimlerdir. Bu davranışlar doğuştan gelmez; bireyin çevresiyle girdiği etkileşim sonucunda şekillenir.

Doğuştan Gelen Davranışlardan Farkı

**Öğrenilmiş davranış nedir** sorusunu anlamak için onu içgüdü ve reflekslerle kıyaslamak gerekir. Refleksler otomatiktir ve türe özgüdür (örneğin diz kapağına vurulduğunda ayağın fırlaması). Öğrenilmiş davranışlar ise esnektir, bireyseldir ve değiştirilebilir. Bir köpek için havlamak doğuştan gelen bir tepkiyken, sahibinin komutuyla “patisini vermesi” tamamen öğrenilmiş bir davranıştır.

—

2. Öğrenilmiş Davranışların Kazanılma Yolları

Psikoloji bilimi, davranışların kazanılma süreçlerini farklı kuramlarla açıklar. Bu süreçler, basit bir alışkanlıktan karmaşık problem çözme yeteneklerine kadar uzanır.

Koşullanma Yoluyla Öğrenme

Davranışçılık ekolünün en temel çalışma alanı olan koşullanma, bir uyarıcı ile bir tepki arasındaki bağın kurulmasıdır.

* **Klasik Koşullanma:** Bir organizmanın doğal bir uyarıcıya verdiği tepkiyi, yapay bir uyarıcıyla eşleştirmesidir. Pavlov’un köpeğinin zil sesini duyduğunda salya akıtması, klasik bir öğrenilmiş davranıştır.

* **Edimsel Koşullanma:** Davranışın sonucuna göre (ödül veya ceza) şekillenmesidir. Bir çocuğun odasını topladığında dondurma alması, odasını toplama davranışını pekiştirir.

Sosyal Öğrenme ve Model Alma

Albert Bandura tarafından ortaya atılan bu kurama göre, her zaman kendi deneyimlerimizle öğrenmeyiz. Başkalarının davranışlarını gözlemleyerek ve onların sonuçlarını analiz ederek de yeni davranışlar geliştiririz. Bir çocuğun ebeveyninin ayakkabı bağlama tarzını izleyerek öğrenmesi buna örnektir.

—

3. Öğrenilmiş Davranış Türleri ve Örnekler

Günlük hayatımızda farkında olmadan sergilediğimiz pek çok eylem bu kategoridedir.

Psikomotor Davranışlar

Vücut ve zihin koordinasyonu gerektiren, fiziksel becerilere dayalı öğrenmelerdir.

* Araba kullanmak.

* Bir müzik enstrümanı çalmak.

* Klavye ile hızlı yazı yazmak.

Sosyal ve Kültürel Davranışlar

İçinde bulunduğumuz toplumun normlarına göre şekillenen tutumlardır.

* Selamlaşma şekilleri (el sıkışmak, başla selam vermek).

* Sofra adabı kuralları.

* Trafik kurallarına uymak.

—

4. Öğrenilmiş Davranışların Kalıcılığı ve Unutma

Bir davranışın “öğrenilmiş” sayılması için zamana karşı dirençli olması gerekir. Ancak bu davranışlar statik değildir.

Sönme (Extinction)

Eğer öğrenilmiş bir davranış artık pekiştirilmezse veya o bağ zayıflarsa, davranış zamanla zayıflayabilir veya tamamen ortadan kalkabilir. Örneğin, bir köpeğe komut verildiğinde artık ödül verilmezse, köpek bir süre sonra komutu dinlemeyi bırakabilir.

Alışma ve Duyarlılaşma

Organizmanın sürekli tekrarlanan bir uyarıcıya karşı verdiği tepkinin azalması (alışma) veya artması (duyarlılaşma) da öğrenmenin en basit hallerindendir. Şehir gürültüsünde uyumayı öğrenmek bir “alışma” örneğidir.

—

5. Öğrenilmiş Çaresizlik: Negatif Bir Öğrenme Süreci

**Öğrenilmiş davranış nedir** dendiğinde sadece pozitif beceriler akla gelmemelidir. Martin Seligman’ın tanımladığı “öğrenilmiş çaresizlik”, bireyin ne yaparsa yapsın sonucu değiştiremeyeceğine inanması sonucu eylemsizleşmesidir. Bu, bireyin başarısızlığı bir kader gibi kabul etmesini sağlayan tehlikeli bir psikolojik öğrenmedir.

—

Sonuç

Özetle; **öğrenilmiş davranış nedir**? Bizi biz yapan, kişiliğimizi şekillendiren ve dünyaya uyum sağlamamıza yardımcı olan tüm yaşantıların toplamıdır. Doğduğumuzda boş bir levha (tabula rasa) gibi görünen zihnimiz, bu öğrenilmiş davranışlar sayesinde gelişir ve karmaşıklaşır. Öğrenme yeteneğimiz sayesinde sadece hayatta kalmaz, aynı zamanda sanatı, teknolojiyi ve kültürü inşa ederiz. Kendi alışkanlıklarımızı analiz etmek, hangi davranışlarımızın bize hizmet ettiğini ve hangilerini “sönmeye” bırakmamız gerektiğini anlamamıza yardımcı olur.

**İstenmeyen alışkanlıkları (öğrenilmiş negatif davranışları) değiştirmek için kullanılabilecek “Davranış Değiştirme Teknikleri” üzerine bir rehber mi hazırlayalım, yoksa bilişsel öğrenme süreçlerini mi detaylandıralım?**